Ilmiy ishni rasmiylashtirish: titul varaq, iqtibos va bibliografiya
O‘quv ishining tashqi ko‘rinishi, sahifa tuzilishi, iqtiboslar va adabiyotlar ro‘yxatini tekshirish tartibi.
Ilmiy ishning mazmuni asosiy o‘rinda turadi, lekin tartibsiz rasmiylashtirish yaxshi matnni o‘qishni qiyinlashtiradi. Sarlavhalarning har xil yozilishi, manbasiz iqtiboslar yoki bet raqamlaridagi xato tekshiruvchining e’tiborini mazmundan chalg‘itadi. Shu sababli rasmiylashtirishni topshirishdan oldingi oxirgi soatga qoldirmaslik kerak. Eng to‘g‘ri yo‘l — kafedra yoki ta’lim muassasasi bergan talablarni ish boshida o‘qib, hujjat uchun yagona andoza yaratish.
Talablar ro‘yxatini alohida saqlash
Shrift turi va o‘lchami, qator oralig‘i, sahifa chetlari, abzats, sarlavha darajalari va bet raqami bo‘yicha talablar bir joyga yozib olinadi. Internetdagi umumiy namuna universitet talabi bilan mos kelmasligi mumkin. Ikki ko‘rsatma o‘rtasida farq bo‘lsa, topshiriqni qabul qiladigan bo‘limning rasmiy hujjati ustun hisoblanadi.
Matn muharririda oddiy matn, birinchi darajali sarlavha va ikkinchi darajali sarlavha uchun uslublar oldindan belgilanadi. Sarlavhani kattalashtirish uchun har safar qo‘lda shrift almashtirish keyinchalik nomuvofiqlik tug‘diradi. Uslublardan foydalanish avtomatik mundarija tuzishni ham osonlashtiradi.
Titul varaqda nimalar bo‘ladi?
Titul varaq odatda ta’lim muassasasi va fakultet nomi, ish turi, mavzu, talaba hamda rahbar haqidagi ma’lumot, shahar va yilni o‘z ichiga oladi. Biroq ularning joylashuvi muassasaga qarab farq qiladi. Qisqartmalarni o‘zboshimchalik bilan ishlatmaslik, ism va lavozimlarni rasmiy shaklda yozish kerak. Titul varaq ko‘pincha umumiy bet hisobiga kiradi, lekin unda raqam ko‘rinmaydi.
Mavzu tasdiqlangan hujjatda qanday yozilgan bo‘lsa, titulda ham aynan shunday berilishi ma’qul. Bitta so‘zning tushib qolishi yoki yo‘nalish nomining eski shakli ishlatilishi hujjatni qayta chiqarishga sabab bo‘lishi mumkin. Tayyor andozani ko‘chirayotganda avvalgi talabaning ma’lumotlari qolib ketmaganini tekshirish zarur.
Mundarija va sarlavhalar
Mundarijadagi bo‘lim nomi matndagi sarlavha bilan bir xil bo‘lishi kerak. Bet raqamlari hujjat yakuniy holatga kelgach yangilanadi. Bo‘limlar mantiqiy darajalarga ajratiladi: asosiy bob, uning bandi va zarur bo‘lsa kichik band. Juda ko‘p daraja matn tuzilishini og‘irlashtiradi.
Sarlavha oxiriga nuqta qo‘yish, barcha harfni bosh harfda yozish yoki yangi bobni alohida sahifadan boshlash kabi qoidalar ham mahalliy talabga bog‘liq. Muhimi, tanlangan tartib butun ish davomida bir xil saqlanishidir. Bir xil darajadagi sarlavhalar bir xil ko‘rinishi o‘quvchiga matn xaritasini tez tushunishga yordam beradi.
Iqtibos va o‘zlashtirma fikr
Boshqa muallifning jumlasi aynan olinayotgan bo‘lsa, u qo‘shtirnoq bilan ajratiladi va manbasi ko‘rsatiladi. Fikr o‘z so‘zlari bilan qayta bayon qilinganda ham manbaga havola kerak, chunki g‘oya baribir boshqa muallifga tegishli. Faqat hammaga ma’lum oddiy faktlar odatda alohida havola talab qilmaydi.
Iqtibos matnni bezash uchun emas, muayyan da’voni asoslash uchun ishlatiladi. Har bir iqtibosdan keyin uning mavzuga aloqasi izohlanishi kerak. Ketma-ket uzun parchalar keltirish muallifning tahlilini kamaytiradi. O‘quv ishining tuzilishi va tekshiruv bosqichlarini birgalikda ko‘rish uchun kurs ishini tayyorlash qo‘llanmasidan foydalanish mumkin.
Bibliografiyani bir usulda yozish
Adabiyotlar ro‘yxatida muallif, asar nomi, nashr joyi, nashriyot, yil va zarur hollarda sahifalar ko‘rsatiladi. Elektron manbada material nomi, sayt, to‘liq manzil va murojaat sanasi talab qilinishi mumkin. Faqat bosh sahifa manzilini berish o‘quvchiga aynan qaysi material ishlatilganini ko‘rsatmaydi.
Ro‘yxat alifbo tartibida, matnda uchrash ketma-ketligida yoki manba turiga ko‘ra tuzilishi mumkin. Qaysi usul tanlanishi metodik ko‘rsatmaga bog‘liq. Bir yozuvda ism oldin, boshqasida familiya oldin kelishi; ayrim joyda yil qavsda, boshqasida qavssiz yozilishi bir xillikni buzadi. Manba topilgan zahoti uning to‘liq ma’lumotini saqlash oxirgi tahrirni ancha yengillashtiradi.
Yakuniy texnik tekshiruv
Topshirishdan oldin avtomatik mundarija yangilanadi, bo‘sh sahifalar, uzilib qolgan jadval va rasmlar, bet raqamlari hamda havolalar tekshiriladi. Jadval va rasmning nomi, tartib raqami va matndagi murojaati mos bo‘lishi kerak. PDF shaklida topshirilsa, fayl boshqa qurilmada ochib ko‘riladi: shrift yoki joylashuv o‘zgarmaganiga ishonch hosil qilinadi.
Texnik ishlarni nazorat ro‘yxati bilan bajarish qulay. ta’lim uchun matn vositalari dastlabki reja va tuzilmani tekshirishni tezlashtirishi mumkin, lekin universitet talabi bilan solishtirish baribir zarur. Rasmiylashtirishning maqsadi matnni murakkab ko‘rsatish emas, uni aniq, tekshiriladigan va o‘qishga qulay qilishdir.